اگر برسد باهل كتاب يا منافقان * ( حَسَنَةٌ ) * نيكويى يعنى غنيمت بسيار و ارزانى بيشمار و غلبهء بر دشمن چنانچه در حرب بدر بوده * ( يَقُولُوا ) * مىگويند * ( هذِه ) * اين نيكويى * ( مِنْ عِنْدِ اللَّه ) * از نزديك خدا است * ( وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ ) * و اگر برسد بديشان دست تنگى و قحط يا هزيمت چنانچه در واقعهء احد روى نمود * ( يَقُولُوا هذِه ) * گويند اين سختى * ( مِنْ عِنْدِكَ ) * از نزديك تو است كه محمدى ( ص ) و بسبب آمدن تو به اين صوب و يا به جهت تدبيرات تو كه در باب حرب صايب نمودهء و صواب دانستهء و اصح آن است كه اين آيه شامل جميع منافقان و اهل كتاب است يعنى همهء ايشان مىگويند كه جميع نعم از خدا است و همهء نقم از تو * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) در جواب ايشان كه * ( كُلٌّ ) * همه قبض و بسط و گرانى و ارزانى و غنيمت و هزيمة * ( مِنْ عِنْدِ اللَّه ) * از نزديك خداوند است و به حكم او و هيچكس رد آن نمىتواند كرد و مرا كه محمدم ( ص ) در آن دخلى نيست و هيچكدام از اين تحت قدرت من نيست پس بر سبيل تقريع و انكار ميفرمايد كه * ( فَما ) * پس چيست و چه حالست * ( لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ ) * مر اينگروه منافق و جهود را * ( لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ ) * كه نزديك نيستند كه فهم كنند * ( حَدِيثاً ) * سخنى را كه مشتمل است بر موعظهء ايشان كه قرآنست چه اگر فهم آن ميكردند و تدبر در معانى آن مينمودند ميدانستند كه همهء حسنه و مصيبت نزد خدايست يا نيستند كه سخنى دريابند چون بهايم كه ميشنوند و فهم نمىكنند و يا نيستند كه فهم نمايند حادثى از حوادث زمان را پس تفكر كنند در آن تا بدانند كه باسط و قابض او سبحانه است نه غير او * ( وَما أَصابَكَ ) * و آنچه به تو ميرسد اى آدمى * ( مِنْ حَسَنَةٍ ) * از غنيمت و فتح و خصب و فراخى فَمِنَ اللَّه پس از فضل خدايست پس هر چه انسان مىكند از اقسام طاعات مكافى نعمت وجود او نيست پس چگونه مقتضى غير آن باشد و لهذا قال ( ع ) ما احد يدخل الجنة الا برحمة اللَّه گفتند يا رسول اللَّه ( ص ) دخول شما ببهشت نيز برحمت خدا منوط است فرمود نعم داخل شدن منهم نيز به رحمت خدايست * ( وَما أَصابَكَ ) * و آن چه مىرسد به تو * ( مِنْ سَيِّئَةٍ ) * از هزيمت و قتل و يا قحطى و تنگى * ( فَمِنْ نَفْسِكَ ) * پس از نفس تو است زيرا كه نفس تو سبب آن شده چه معاصى مستجلب آن است كما قال ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ اين منافات ندارد بكريمهء قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّه زيرا كه هر نعمة و نقمة از جانب او است بر سبيل ايصال الا آنست كه حسنه احسان است